“Có đâu thiên vị người nào / Chữ tài chữ mệnh dồi dào cả hai” lặp lại thuyết tài mệnh tương đố chứa trong hai câu mở đầu tác phẩm. Như đã bàn, thuyết này không ổn. “Chữ tâm kia mới...” là thuyết nhân quả. Nhưng thuyết nhân quả của đạo Phật liên hệ nhiều kiếp. Đây nó bị bắt phải đúng ngay trong kiếp này của Kiều, nên đúng cưỡng! Triết nhân sinh trong Truyện Kiều không có gì cao siêu cả. Được cái, nó đâu phải của Nguyễn Du! Di sản vô cùng quý giá mà Nguyễn Du để lại cho ta là: “Lời quê chắp nhặt dông dài / Mua vui cũng được một vài trống canh”. Cụ nói khiêm theo nếp xưa đẹp đẽ, chứ lời quê ấy hay đến “động đất trời”, chính thị là “non nước vọng lời nghìn thu” (thơ Tố Hữu). Là tâm hồn đặc biệt đa cảm của dòng giống hiện ra thành những câu chữ gợi cảm không thể tìm thấy được trong bất cứ ngôn ngữ nào khác. Nếu ta cứ còn là ta, thì Kiều sẽ ngân nga mãi trong lòng không bao giờ tắt.

(Thu Tứ)



Nguyễn Du, Truyện Kiều (câu 3241-3254)



Ngẫm hay muôn sự tại trời
Trời kia đã bắt làm người có thân
Bắt phong trần phải phong trần
Cho thanh cao mới được phần thanh cao
Có đâu thiên vị người nào (3245)
Chữ tài chữ mệnh dồi dào cả hai
Có tài mà cậy chi tài
Chữ tài liền với chữ tai một vần
Đã mang lấy nghiệp vào thân
Cũng đừng trách lẫn trời gần, trời xa (3250)
Thiện căn ở tại lòng ta
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài
Lời quê chắp nhặt dông dài
Mua vui cũng được một vài trống canh.


(
Truyện Kiều, nxb. Ðại Học Và Trung Học Chuyên Nghiệp, Hà Nội, 1973)