An Dương Vương xây thành Loa là việc có thực. Sự thực rồi bị quần chúng thần thoại hóa.

Khoảng nghìn rưởi năm sau, dưới một nhà nước Việt bắt đầu thiên về Nho giáo, thần thoại ADV xây thành Loa lại bị các nho sĩ viết thành lịch sử theo khuôn mẫu Trung Quốc. Viết đi viết lại, rốt cục đến năm 1697, gần hai ngàn năm sau biến cố, việc xảy ra hóa thành như trích sau đây.

(Thu Tứ)



Đại Việt sử ký toàn thư, “Việc xây thành Loa”



Bấy giờ Thục vương đắp thành (...) cứ đắp xong lại sụt, vua lấy làm lo, mời trai giới để khấn trời đất và thần kỳ núi sông, rồi khởi công đắp lại.

(...) Mùa xuân, tháng 3, chợt có thần nhân đến cửa thành, trỏ vào thành cười mà nói rằng: “Ðắp đến bao giờ cho xong!”. Vua mời vào điện hỏi, thần nhân trả lời: “Cứ đợi giang sứ đến.” Rồi cáo từ đi ngay. Sáng hôm sau, vua ra cửa thành, quả thấy có con rùa vàng bơi trên sông từ phía đông đến, xưng là giang sứ, nói được tiếng người, bàn được việc tương lai. Vua mừng lắm, để vào mâm vàng, đặt mâm lên trên điện. Vua hỏi về nguyên do thành sụp, rùa vàng đáp: “Ðó là do tinh khí núi sông vùng này bị con vua trước phụ vào để báo thù nước, nấp ở núi Thất Diệu. Trong núi có con quỷ, đó là người con gái đời trước chết chôn ở đấy hóa làm quỷ. Cạnh núi có cái quán, chủ quán tên là Ngộ Không, có một đứa con gái và một con gà trắng, đó là dư khí của tinh, phàm người qua lại ngủ đêm ở đấy đều phải chết vì bị quỷ làm hại. Chúng có thể gọi nhau họp đàn lũ, làm cho sụp thành. Nếu giết con gà trắng để trừ tinh khí ấy đi, thì thành tự nhiên được bền vững.” Vua đem rùa vàng đến quán ấy, giả làm người ngủ trọ. Chủ quán nói: “Ngài là quý nhân, xin đi ngay, chớ lưu lại đây mà bị họa.” Vua cười nói: “Sống chết có mệnh, ma quỷ làm gì nổi?” Rồi ngủ lại quán. Ðến đêm nghe tiếng tinh quỷ từ ngoài đến gọi mở cửa, rùa vàng liền quát mắng, quỷ không vào được, đến khi gà gáy thì lũ quỷ tan chạy hết. Rùa vàng xin vua đuổi theo. Tới núi Thất Diệu thì tinh khí biến mất, vua trở về quán. Sáng sớm, chủ quán tưởng vua đã chết rồi, gọi người đến để khâm liệm đem chôn. Thấy vua vẫn vui vẻ cười nói, chủ quán liền sụp lạy nói: “Ngài làm sao được như thế, tất phải là thánh nhân!”. Vua xin con gà trắng giết để tế. Gà chết, con gái chủ quán cũng chết theo. Vua liền sai người đào núi, thấy có nhạc khí cổ và xương người, đem đốt tan thành tro, rải xuống sông, yêu khí mới mất hẳn. Từ đấy, đắp thành không quá nửa tháng thì xong. Rùa vàng cáo từ ra về. Vua cảm tạ, hỏi rằng: “Ðội ơn ngài thành đắp đã vững, nếu có giặc ngoài đến, thì lấy gì mà chống giữ?” Rùa vàng bèn trút chiếc móng trao cho vua và nói: “Nước nhà yên hay nguy đều do số trời, nhưng người cũng nên phòng bị; nếu có giặc đến thì dùng móng thiêng này làm lẫy nỏ, nhằm vào giặc mà bắn thì không phải lo gì.” Vua sai bề tôi là Cao Lỗ (có sách chép là Cao Thông) làm nỏ thần, lấy móng rùa làm lẫy (...)


(
Ðại Việt sử ký toàn thư (1697), Ngô Ðức Thọ dịch, Hà Văn Tấn hiệu đính, nxb. Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 1983, tập I, tr. 121-122)





_____________________
Nhan đề do người chọn tạm đặt.