Tàm thực là ăn như tằm ăn lá dâu, tức ăn rộng ra dần dần. Người trồng lúa lúc đầu chỉ cần chừng ấy đất, nhưng rồi sinh con đàn cháu đống, cần thêm đất để con cháu trồng. Sẵn đất hoang thì tốt, không thì đành trồng lúa trên đất không hoang vậy. Chủ đất kia tất nhiên không chịu, đánh đuổi ra. Ta cũng không chịu, đánh lại chủ để giữ đất mới lấn... Có muốn trồng lúa trên đất của người khác đâu, có muốn đánh ai đâu. Nhưng để sống còn, không trồng không đánh mà được ư.

Cũng để sống còn, mình đang đội nón trồng lúa mà bị kẻ đội mũ cưỡi ngựa từ phương bắc chạy xuống đánh là mình nhất định đánh lại kịch liệt. Ngộ, nông dân mới hóa lính mà đánh bay quân đội chuyên nghiệp của “thiên triều”!

Về thành tích bành trướng, nên nhớ ta thua Tàu, Tây rất xa. Tàu từ Hoa Bắc nam tiến ngốn không biết bao nhiêu đất của Việt tộc mới thành “vĩ đại” như bây giờ. Tây lại còn ghê hơn Tàu nhiều, từ Tây Á và châu Âu bành trướng nuốt hơn nửa châu Á, trọn châu Mỹ, châu Úc, một phần châu Phi! Ðể mở đất, Tây, Tàu đã đánh giết hoàn toàn “vô tư”. Mở xong, Tây có khi còn đối xử hết sức tàn tệ với chủ trước của đất. Nếu nhân loại có bao giờ mở đại lễ ăn năn về quá khứ xâm lược, ta nhất định nhường cho Tây, Tàu tự đấm ngực trước!

(Thu Tứ)



Đào Duy Anh, “Dụng võ là bất thường”



Sự sinh hoạt bằng nông nghiệp đã gây cho dân tộc ta cái tính tình ưa chuộng hòa bình, chỉ cốt an cư lạc nghiệp chứ không muốn cạnh tranh với ai. Những cuộc đánh nhau với người Tàu ở trong lịch sử, những chiến công lừng lẫy của lịch triều, chẳng qua là tình thế khiến phải ra sức tự vệ, chứ không phải là do lòng thượng võ của quốc dân gây ra. Ðến như việc chiếm cứ đất Chiêm Thành và Chân Lạp thời phần nhiều là do công phu tàm thực rất kiên nhẫn của nông dân, chứ chiến tranh chỉ là để giữ lấy những miền đất đã lấn được bằng cách hòa bình thôi. Chế độ sương binh ở đời Lý, chế độ bách tính giai binh ở đời Trần, đều để binh lính bình thời ở nhà cày ruộng, đến khi hữu sự mới triệu ra. Lê Lợi đánh xong quân Minh, rồi thì giải tán quân đội cho về làm nông. Triều Lê và triều Nguyễn, quân lính thường dùng để khai khẩn đất hoang. Cứ thế thì nước ta xem việc dụng võ là bất thường (...) không như các nước Âu châu khi nào cũng cường binh độc võ (...) dân ta vốn trọng hòa bình chủ nghĩa


(Đào Duy Anh,
Việt Nam văn hóa sử cương (1938). Nhan đề phần trích tạm đặt.)