Thu Tứ, “Tỳ bà hành của Bạch Cư Dị”




Cái ông quan ban đêm cưỡi ngựa qua rừng phong xuống bãi lau tiễn bạn hẳn chính là ông năm trước cũng ban đêm đã nằm thuyền nghe mưa trên đường xuống Giang Châu.(1) Năm trước quan than bệnh, mà năm nay quan vẫn than bệnh, chắc là bệnh buồn do bị giáng chức đấy thôi. Bệnh ấy chỉ có cách được thăng chức trở về Tràng An mới khỏi. Còn cái ông ngồi dưới thuyền chờ hẳn cũng là một ông quan, chắc không mắc bệnh buồn nặng bằng bạn vì khi nghe đàn không khóc nhiều bằng.

Thời ấy bên Tàu bạn bè tiễn nhau cẩn thận lắm. Tiễn gần, tiễn xa, càng thân càng xa. Phải có rượu, nếu được thì có cả nhạc. “Bác thông cảm vậy, ở đây chẳng tìm đâu ra ai biết đàn biết hát”. Thì vừa hay…

Quá hay. Nếu không tình cờ lọt đúng tai hai ông quan đang khát nhạc, chắc đêm ấy người danh kỹ thất thế chỉ đàn vu vơ chốc lát rồi thôi. Nhờ được mời khẩn khoản, lại có không khí tiệc tùng thích hợp, người ấy mới cao hứng mà biểu diễn tài năng một lượt để đời. Ngẫu nhiên, ngoài tâm sự của chính người đàn, cả tâm sự của một người nghe cũng được đàn lên! Nhờ thế mới ra đời một bài thơ từ một tiếng đàn.

Nguyên văn

Tầm Dương giang đầu dạ tống khách
Phong diệp địch hoa thu sắt sắt
Chủ nhân há mã khách tại thuyền
Cử tửu dục ẩm vô quản huyền
Túy bất thành hoan thảm tương biệt
Biệt thời mang mang giang tẩm nguyệt
Hốt văn thủy thượng tỳ bà thanh
Chủ nhân vong quy khách bất phát
Tầm thanh ám vấn đàn giả thùy?
Tỳ bà thanh đình dục ngữ trì
Di thuyền tương cận yêu tương kiến
Thiêm tửu hồi đăng trùng khai yến
Thiên hô vạn hoán thủy xuất lai
Do bão tỳ bà bán già diện
Chuyển trục tỳ bà tam lưỡng thanh
Vị thành khúc điệu tiên hữu tình
Huyền huyền yểm ức thanh thanh tứ
Tự tố bình sinh bất đắc chí
Ðê mi tín thủ tục tục đàn
Thuyết tận tâm trung vô hạn sự
Khinh lung mạn nhiên mạt phục khiêu
Sơ vi Nghê Thường hậu Lục Yêu
Ðại huyền tao tao như cấp vũ
Tiểu huyền thiết thiết như tư ngữ
Tao tao thiết thiết thác tạp đàn
Ðại châu tiểu châu lạc ngọc bàn
Gian quan oanh ngữ hoa để hoạt
U yết tuyền lưu thủy há than
Thủy tuyền lãnh sáp huyền ngưng tuyệt
Ngưng tuyệt bất thông thanh tạm yết
Biệt hữu u tình ám hận sinh
Thử thời vô thanh thắng hữu thanh
Ngân bình sạ phá thủy tương bỉnh
Thiết kỵ đột xuất đao thương minh
Khúc chung trừu bát đương tâm hoạch
Tứ huyền nhất thanh như liệt bạch
Ðông thuyền tây phảng tiễu vô ngôn
Duy kiến giang tâm thu nguyệt bạch
Trầm ngâm phóng bát sáp huyền trung
Chỉnh đốn y thường khởi liễm dung
Tự ngôn: “Bản thị kinh thành nữ
Gia tại Hà Mô lăng hạ trú
Thập tam học đắc tỳ bà thành
Danh thuộc giáo phường đệ nhất bộ
Khúc bãi thường giao thiện tài phục
Trang thành mỗi bị Thu nương đố
Ngũ Lăng niên thiếu tranh triền đầu
Nhất khúc hồng tiêu bất tri số
Ðiền đầu ngân bề kích tiết túy
Huyết sắc la quần phiên tửu ố
Kim niên hoan tiếu phục minh niên
Thu nguyệt xuân phong đẳng nhàn độ
Ðệ tẩu tòng quân ai di tử
Mộ khứ triêu lai nhan sắc cố
Môn tiền lãnh lạc xa mã hy
Lão đại giá tác thương nhân phụ
Thương nhân trọng lợi khinh biệt ly
Tiền nguyệt Phù Lương mãi trà khứ
Khứ lai giang khẩu thủ không thuyền
Nhiễu thuyền nguyệt minh giang thủy hàn
Dạ thâm hốt mộng thiếu niên sự
Mộng đề trang lệ hồng lan can”
Ngã văn tỳ bà dĩ thán tức
Hựu văn thử ngữ trùng tức tức
“Ðồng thị thiên nhai luân lạc nhân
Tương phùng hà tất tằng tương thức
Ngã tòng khứ niên từ đế kinh
Trích cư ngọa bệnh Tầm Dương thành
Tầm Dương địa tịch vô âm nhạc
Chung tuế bất văn ty trúc thanh
Trú cận Bồn giang địa đê thấp
Hoàng lô khổ trúc nhiễu trạch sinh
Kỳ gian đán mộ văn hà vật
Ðỗ quyên đề huyết viên ai minh
Xuân giang hoa triêu thu nguyệt dạ
Vãng vãng thủ tửu hoàn độc khuynh
Khởi vô sơn ca dữ thôn địch
Ẩu á trào triết nan vi thinh
Kim dạ văn quân tỳ bà ngữ
Như thính tiên nhạc nhĩ tạm minh
Mạc từ cánh tọa đàn nhất khúc
Vị quân phiên tác Tỳ bà hành”
Cảm ngã thử ngôn lương cửu lập
Khước tọa xúc huyền huyền chuyển cấp
Thê thê bất tự hướng tiền thanh
Mãn tọa trùng văn giai yểm khấp
Tựu trung khấp hạ thùy tối đa
Giang Châu tư mã thanh sam thấp!


Dịch nghĩa

Bến Tầm Dương, ban đêm tiễn khách
Lá phong, hoa lau, hơi thu se sắt
Chủ nhân xuống ngựa, khách đợi dưới thuyền
Cùng nâng chén muốn uống mà thiếu tiếng sáo, đàn
Nên say mà không vui, cuộc chia tay buồn thảm
Phút ly biệt, ánh trăng dầm mặt sông mênh mang
Chợt nghe tiếng tỳ bà văng vẳng trên mặt nước
Chủ nhân quên về, khách cũng quên chuyện rời bến
Tìm đến chỗ có tiếng đàn hỏi xem người đàn là ai
Tiếng tỳ bặt, người đàn muốn nói mà còn ngần ngại
Bèn cho dời thuyền đến gần, xin được gặp mặt
Rót thêm rượu, thắp lại đèn, mở lại tiệc
Mời mãi người đàn mới bước ra
Tay còn ôm đàn che bớt nửa mặt
Dời trục, đàn dạo mấy tiếng
Chưa thành khúc điệu gì cả, mà nghe đã có tình
Rồi từng dây ấm ức, từng tiếng trăn trở
Như kể lể những chuyện không được như ý trong đời
Mặt cúi, tay gẩy liên tục
Nói ra hết những điều chất chứa trong lòng
Nắn nhẹ, vuốt chậm, xóa đi rồi lại khêu lên
Bắt đầu khúc Nghê Thường, tiếp đến khúc Lục Yêu
Tiếng dây lớn rạt rào như mưa sầm sập tới
Tiếng dây nhỏ tỉ tê như lời nói chuyện riêng
Rạt rào, tỉ tê chen lẫn vào nhau
Như vô số hạt châu lớn bé đang rơi xuống mâm ngọc
Như chim oanh học nói ríu rít trong khóm hoa
Suối chảy ngập ngừng, nước vẫn đổ xuống ghềnh
Nước suối bỗng hóa băng, dây đàn bỗng thôi rung
Dây thôi rung, tiếng đàn tạm im
Nhưng tình sâu hận kín lại hiện ra
Lúc im tiếng này lại nhiều tình tứ hơn khi có tiếng
Thình lình, như bình bạc vỡ, nước tuôn tung tóe
Như thiết kỵ ở đâu xông ra, đao thương xoang xoảng
Ðàn xong, rút gẩy, phẩy mạnh xuống giữa mặt đàn
Bốn dây vang lên một tiếng như xé lụa
Đông tây thuyền mảng lặng phắc
Chỉ thấy trăng thu trắng ngời giữa lòng sông
Người đàn thẫn thờ cài cái gẩy vào dây đàn
Xốc sửa áo quần, khép nép đứng dậy
Kể lể: “Em vốn là con gái chốn kinh thành
Nhà ở dưới gò Hà Mô
Mười ba tuổi đã học thành thạo đàn tỳ bà
Tên đứng vào hàng đầu trong phường hát
Cứ biểu diễn xong, các nghệ nhân khác đều trầm trồ
Còn trang điểm xong, ả Thu thường phải phát ghen
Bọn thiếu niên ở Ngũ Lăng tranh nhau tặng thưởng
Mỗi khúc đàn được tặng vô số tấm lụa hồng
Hoa vàng lược bạc đem gõ nhịp gẫy tan
Chiếc quần lụa đỏ hoen ố những vết rượu rơi
Cuộc vui kéo dài từ năm này qua năm khác
Trăng thu gió xuân, lúc nào cũng thong dong
Bỗng đâu người em phải đi lính, dì lại mất
Chiều qua sớm lại, nhan sắc tàn phai
Trước cửa vắng người thưa xe
Tuổi đã lớn, đành nhận lời làm vợ một khách buôn
Chồng ham lợi, coi thường biệt ly
Tháng trước đã đi Phù Lương mua chè
Một mình nơi cửa sông trông giữ chiếc thuyền trống
Quanh thuyền trăng sáng, sông nước lạnh lùng
Ðêm khuya nằm chợt mơ lại tuổi xuân
Mộng rồi khóc, lệ ướt má phấn, đỏ hoe mắt”
Ta nghe tiếng đàn đã muốn than thở
Giờ biết chuyện người đàn càng thấy ngậm ngùi:
“Ta với nàng cùng cảnh bên trời lận đận
Gặp nhau đây, cứ gì phải sẵn quen nhau
Ta năm ngoái từ giã kinh đô
Bị giáng, nằm bệnh ở cái thành Tầm Dương này
Ðất Tầm Dương hẻo lánh, làm gì có âm nhạc
Suốt năm ta không được nghe tiếng sáo, đàn
Nhà ở gần sông Bồn, đất ẩm thấp
Quanh nhà chỉ có lau úa, tre rài
Ở đó sớm tối nghe những thứ tiếng gì?
Nào tiếng cuốc khắc khoải, nào giọng vượn nỉ non
Sớm hoa sông xuân nở, đêm trăng thu tròn
Thường chỉ một mình nâng chén, dốc chén
Há chẳng có điệu ca xứ núi, tiếng sáo đồng quê
Ngặt sao đều lô lô líu líu khó nghe
Tối nay được thưởng thức tiếng tỳ của nàng
Chẳng khác nhạc tiên, làm tai như bừng mở
Xin đừng cáo lui, hãy ngồi lại đàn thêm khúc nữa
Vì nàng ta sẽ viết một bài hành lấy tên Tỳ Bà”
Cảm lời ta, người ấy đứng lặng hồi lâu
Rồi ngồi xuống, lên dây đàn cách gấp gáp
Lần này tiếng đàn buồn bã khác hẳn lần trước
Khiến ai nấy đều che mặt mà rơi nước mắt
Trong đám, ai rơi nhiều lệ nhất?
Quan tư mã Giang Châu áo xanh ướt đẫm!

Dịch thơ

Ðêm thu bến nước tiễn nhau
Rừng phong hiu hắt bãi lau bơ sờ
Người xuống ngựa kẻ dừng đò
Chung nâng muốn cạn ngại trơ trường đình
Biệt ly vắng tiếng phách sênh
Đìu hiu trăng dãi mông mênh sóng sầu
Rẽ ràng chợt bắt buông mau
Kẻ đi người ở trông nhau ngỡ ngàng
Tỳ bà! tiếng ấy đâu sang?
Tay tiên ai gẩy nên vàng tơ rung...
Thuyền dời tìm đến vui chung
Ðèn khêu rượu rót mặt mừng chờ hoa
Vị lời mời mọc thiết tha
Cao bưng kín nửa đàn ra bước hờ
Dây so mấy tiếng lưa thưa
Tứ cầm chưa giãi tình tơ đã bày
Nhạc đâu, đời chính là đây
Từng cung tấm tức, từng dây nghẹn ngào
Nhập thần vẫy khúc chiêm bao
Nhất sinh tâm sự tuôn trào đầy không
Nhặt, khoan, bắt bắt, buông buông
Lục Yêu tiếp đến Nghê Thường liền tay
Khi to rào rạt mưa bay
Lại khi lất phất lay phay mưa lòng
Nhỏ, to chen gẩy vào trong
Hạt châu lớn bé mâm bồng đua rơi
Lúc oanh lo líu chẳng ngơi
Lúc khe nước hóa bọt sôi cuối ghềnh
Rét đâu đông đứt dây mành
Tơ đang rung bỗng chỉ tằm trơ trơ
Ðàn im, hận khác vẻ đi
Không đàn, tình tứ hơn khi có đàn!
Bỗng như bình bạc vỡ tan
Bỗng như xung sát qua can trận tiền
Khúc chung, tay phất mặt đàn
Bốn dây một tiếng lụa vang xé trời
Ðông tây thuyền mảng rụng rời
Ðêm thu còn chỉ trăng ngời giữa sông!
Gẩy cài thờ thẫn cáo xong
Chỉnh trang khép nép cởi lòng mấy câu:
“Đế đô xa cách đã lâu
Vốn xưa thị tứ hồng lâu cũng gần
Tuổi mười ba học đã thuần
Tỳ bà đệ nhất danh cầm một phương
Đàn lên tài tử đều kiêng
Điểm trang xong, mặt chị em trĩu hờn
Bốc rời công tử đòi cơn
Lụa tung kín đất kim ngân lóa trời
Quỳnh tương rót rót vơi vơi
Hồn xiêu dáng ngả ngớn rơi ố hồng
Mai gió mát, tối trăng trong
Xuân đi ai ngỡ xuân không trở về
Dì, em bỗng chốc chia lìa
Nhớ thương hôm sớm lụy bề dung nhan
Héo hoa ai kẻ ngó ngàng
Trăm năm kiếm chút bạn đàng cho xong
Chồng tham buôn bán tây đông
Vợ đang lòng để bên sông dật dờ
Thuyền đơn bóng lẻ chơ vơ
Nước trôi trăng dõi gối trơ lạnh lùng
Trở trăn mơ lại tuổi xuân
Lệ trong mộng ứa rơi lăn má đời”
Tiếng tỳ nghe đã than ôi
Giờ thêm chuyện kể rã rời lòng ai:
“Cùng thân đất khách lạc loài
Dẫu chưa quen biết cũng coi cựu tình
Ta từng quan chốn đế kinh
Sa cơ phải giáng náu mình Tầm Dương
Một thân nằm bệnh viễn phương
Ðàn hay sáo ngọt vấn vương thôi đành
Nhà ta lau úa mọc quanh
Tre gầy mấy bụi chẳng xanh chẳng vàng
Sớm chiều rặt tiếng kêu than
Lúc quyên khắc khoải khi mang lạc bầy
Xuân hoa thu nguyệt hằng khi
Chén nâng chén cạn cũng thì mình thôi
Hát ca kể cũng có người
Lô lô líu líu vắng thời lại hơn
Hữu duyên kỳ ngộ diệu âm
Nhiệt tình danh kỹ cảm ân muôn vàn
Ban rồi liệu nữa lại ban?
Vì ai xin viết nên trang Tỳ Bà”
Muốn rời, chạnh cảm lòng ta
Trục xoay dây đọ nghe ra cấp kỳ
Tơ rung khéo não nuột chi
Khắp quanh chiếu tiệc lệ thi ứa giàn
Đau lòng nhất, một ông quan
Áo xanh hứng lụy chan chan, ướt đầm!


Bản dịch thơ khác

Bến Tầm Dương canh khuya đưa khách
Quạnh hơi thu, lau lách đìu hiu
Người xuống ngựa, khách dừng chèo
Chén quỳnh mong cạn, nhớ chiều trúc ti
Say những luống ngại khi chia rẽ
Nước mênh mông đượm vẻ gương trong
Ðàn ai nghe vẳng bên sông
Chủ khuây khỏa lại, khách dùng dằng xuôi
Tìm tiếng sẽ hỏi ai đàn tá?
Dừng dây tơ nấn ná làm thinh
Dời thuyền ghé lại thăm tình
Chong đèn, thêm rượu, còn dành tiệc vui
Mời mọc mãi, thấy người bỡ ngỡ
Tay ôm đàn che nửa mặt hoa
Vặn đàn mấy tiếng dạo qua
Dẫu chưa nên khúc, tình đà thoảng hay
Nghe não nuột mấy dây buồn bực
Dường than niềm tấm tức bấy lâu
Mày chau tay gẩy khúc sầu
Dãi bầy hết nỗi trước sau muôn vàn
Ngón buông, bắt khoan khoan dìu dặt
Trước Nghê Thường sau thoắt Lục Yêu
Dây to nhường đổ mưa rào
Nỉ non dây nhỏ khác nào chuyện riêng
Tiếng cao thấp lựa chen lần gẩy
Mâm ngọc đâu bỗng nẩy hạt châu
Trong hoa oanh ríu rít nhau
Nước tuôn róc rách, chảy mau xuống ghềnh
Nước suối lạnh, dây mành ngừng đứt
Ngừng đứt nên phút bặt tiếng tơ
Ôm sầu, mang giận ngẩn ngơ
Tiếng tơ lặng ngắt, bây giờ càng hay
Bình hạc vỡ tuôn đầy dòng nước
Ngựa sắt giong, xô xát tiếng đao
Cung đàn trọn khúc thanh tao
Tiếng buông xé lụa, lựa vào bốn dây
Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt
Một vầng trăng trong vắt lòng sông
Ngậm ngùi đàn bát xếp xong
Áo xiêm khép nép hầu mong giãi lời
Rằng: “Xưa vốn là người Kẻ Chợ
Cồn Hà Mô trú ở lân la
Học đàn từ thuở mười ba
Giáo phường đệ nhất chỉ đà chép tên
Gã Thiện Tài sợ phen dừng khúc
Ả Thu Nương ghen lúc điểm tô
Ngũ Lăng, chàng trẻ ganh đua
Biết bao the thắm chuốc mua tiếng đàn
Vành lược bạc gẫy tan dịp gõ
Bức quần hồng hoen ố rượu rơi
Năm năm lần lữa vui cười
Mải trăng hoa chẳng đoái hoài xuân thu
Buồn em trảy, lại lo dì thác
Sầu hôm mai đổi khác hình dong
Cửa ngoài xe ngựa vắng không
Thân già mới kết duyên cùng khách thương
Khách trọng lợi khinh đường ly cách
Mải buôn chè sớm tếch nguồn khơi
Thuyền không, đậu bến mặc ai
Quanh thuyền trăng dãi, nước trôi lạnh lùng
Ðêm khuya, sực nhớ vòng tuổi trẻ
Chợt mơ màng dòng lệ đỏ hoen”
Nghe đàn ta đã chạnh buồn
Lại rầu nghe nỗi nỉ non mấy lời:
“Cùng một lứa bên trời lận đận
Gặp gỡ nhau lọ sẵn quen nhau
Từ xa kinh khuyết bấy lâu
Tầm Dương đất trích gối sầu hôm mai
Chốn cùng tịch lấy ai vui thích
Tai chẳng nghe đàn địch cả năm
Sông Bồn gần chốn cát lầm
Lau vàng, trúc võ, âm thầm, quanh hiên
Tiếng chi đó nghe liền sớm tối
Cuốc kêu sầu, vượn hót véo von
Hoa xuân nở, nguyệt thu tròn
Lần lần tay chuốc chén son ngập ngừng
Há chẳng có ca rừng, địch nội
Giọng líu lo, buồn nỗi khó nghe
Tỳ bà nghe dạo canh khuya
Dường như tiên nhạc gần kề bên tai
Hãy ngồi lại gẩy chơi khúc nữa
Sẽ vì nàng soạn sửa bài ca”
Ðứng lâu dường cảm lời ta
Lại ngồi lựa phím đàn đà kíp dây
Nghe não nuột khác tay đàn trước
Khắp tiệc hoa sướt mướt lệ rơi
Lệ ai chan chứa hơn người?
Giang Châu Tư Mã đượm mùi áo xanh.
(Phan Huy Vịnh hay Phan Huy Thực)


(Toàn bộ bản dịch của TT đã in vào sách
Dịch thơ Đường xuất bản năm 2017)





________
(1) Xem bài “Chu trung vũ dạ” của Bạch Cư Dị.