Thu Tứ, “Trường hợp Phan Chu Trinh”




Phan Chu Trinh là người yêu nước tha thiết và trong hai mươi năm đã tích cực hoạt động vì nước. Tuy nhiên, sách lược cứu nước của cụ sai lầm hết sức trầm trọng từ đầu đến cuối. Trong hoàn cảnh bình thường, ta nay có thể vì tấm lòng rất đáng trân trọng mà không nhắc đến nó nữa. Nhưng vì có một thiểu số đang tích cực phổ biến ngụy biện về Phan Chu Trinh với mục đích chính trị đen tối, chúng tôi buộc lòng phải nêu rõ cái nghĩ sai của nhà ái quốc này.

*

Về sách lược cứu nước của Phan Chu Trinh, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhận định: “Cụ (…) sai lầm chẳng khác gì đến xin giặc rủ lòng thương”.(1)

“Ỷ Pháp tự cường”! Phải ngây thơ tột bực, mới đi nghĩ cái thằng giặc đang cướp của nước mình lột sức dân mình sướng muốn chết, thằng ấy nó sẽ ủng hộ việc cải cách xã hội Việt Nam nhằm khiến ta trở nên “cường”. Ta mạnh, để không cho nó tha hồ cướp lột nữa à! Việc cải cách có làm là phải làm hồi thời Tự Đức kìa, khi nước chưa mất, khi còn làm được.

Chủ trương “xin giặc thương” của Phan Chu Trinh đem ra thực hiện chỉ hai năm thì có kết quả hoàn toàn minh bạch: Pháp dẹp tan phong trào Duy Tân và đưa người phát động phong trào ra Côn Đảo.

Lạ lùng, đại bại này không làm cho Phan Chu Trinh tỉnh ngộ. Suốt đời cụ không từ bỏ cái mơ tưởng “Dựa vào Pháp mà trở nên mạnh”!

*

Khi Phan Chu Trinh mất, trong lời khóc của một bạn thân là Huỳnh Thúc Kháng có chỗ tóm tắt chính kiến của người vừa quá cố: “Chủ nghĩa tiên sinh đệ nhất là đánh đổ chuyên chế, làm cho dân quyền tự do”.(2)

Chuyên chế bấy giờ là bù nhìn của thực dân. Chính Phan Chu Trinh cũng biết thế: “Bảo hộ trau dồi nên tượng gỗ”. Đánh kẻ trau dồi, chứ đánh làm chi tượng?!(3)

Còn dân quyền, thì trong thư của một bạn thân khác của Phan Chu Trinh là Phan Bội Châu, giữa những câu rào trước đón sau, dỗ dành ngon ngọt, là lời nhận định sáng suốt: “Ôi dân chủ! Dân không còn nữa thì chủ vào đâu? (…) Lý luận không đi sát thực tế, thi hành thì chỉ là một việc tai hại”.(4)

Tại sao “dân không còn”? Lại chính lời Phan Chu Trinh: “Vua thời còn đó, nước thời không!”. Nước mất rồi, không có dân nữa, chỉ có nô lệ thôi. Nô lệ thì “chủ vào đâu”!!! Nô lệ mà đánh đổ chuyên chế, dựng “dân chủ” lên, thì dân chủ đó cũng chỉ là một cái “tượng gỗ” và thân nô lệ cũng vẫn chỉ y nguyên là thân nô lệ. Phải tập trung giải phóng dân tộc trước đã, dựng gì đấy thì dựng sau; mọi cải cách sớm chỉ nên tiến hành nếu có lợi cho kháng chiến, như sau này đảng cộng sản tiến hành cải cách ruộng đất để động viên nông dân hết sức tiếp tục đánh Pháp.

Còn tại sao “tai hại”? Bởi Phan Chu Trinh đã đặt một lý thuyết chính trị lên trên độc lập của tổ quốc, làm cho một số người Việt Nam hoang mang, không tập trung được vào công cuộc giành độc lập.

“Không đi sát thực tế” là nói hết sức nhẹ nhàng. Nói cho chính xác, Phan Chu Trinh đã phiêu diêu trên những cõi trời lý luận mà xa lìa hẳn thực tế phũ phàng của quê hương Việt Nam.

*

Thành tích sai lầm của Phan Chu Trinh phi thường. Khi gần mất, cụ kêu gọi dạy trẻ em Việt Nam bằng tiếng Pháp!!!

Chủ trương này khiến ngay một trí thức Việt Nam hợp tác chặt chẽ với Pháp là Phạm Quỳnh cũng phải lên tiếng gay gắt phê phán: “Thái độ bất ngờ của nhà ái quốc Phan Chu Trinh (...) hoàn toàn ủng hộ tiếng Pháp và hy sinh hẳn tiếng Việt Nam (…) ông nói ông phản đối sự dạy bằng quốc ngữ ở các trường tiểu học (...) Ðối với một việc dễ dàng như việc này mà còn có người ngộ nhận như thế (...) nghĩ cũng tiếc và cũng ngán thay! Việc dễ, việc nhỏ còn thế, việc lớn, việc khó thời thế nào?”.(5) Thật, một cái chuyện cực kỳ hiển nhiên mà còn nghĩ sai, Phan Chu Trinh gánh vác việc nước là gánh thế nào, vác thế nào?!

Đây tâm sự của đông đảo học sinh Việt Nam độ mười năm sau khi Phan Chu Trinh qua đời: “Trong chương trình của ban học thành chung, mỗi tuần chỉ có một giờ dạy tiếng Việt (...) chúng tôi yêu quốc văn với tấm lòng người con thương mẹ, yêu thương người mẹ đẻ bị rẻ rúng, bị xem thường. Lòng yêu quốc văn của chúng tôi lúc đó (…) là một biểu hiện của lòng yêu nước”.(6) Và đây một nhà văn Việt Nam nói về tiếng Việt: “Nghĩ về sự (…) đẹp đẽ (…) sang giàu của tiếng nói Việt Nam, có những lúc tôi (…) lặng cúi xuống mặt trang giấy trắng tinh (…) mà nói bật lên những lời biết ơn đối với đất nước, ông bà, tiên tổ (…) đã truyền cho tôi thứ tiếng nói đậm đà (…) Trong hương hoa thừa hưởng đấy, lẫn vào với vô số thanh âm từ điệu, thấy như biểu hiện lên không biết bao nhiêu là mồ hôi và máu huyết của đời sống ông bà khai rừng, vỡ ruộng, mở cõi, giữ nước chống giặc, tiến lên tới đâu là xây dựng ngôn ngữ tới đó. Nay mỗi lần đụng tới di sản nhiệm màu ấy, thấy bổi hổi bồi hồi, như vấn vương với một cái gì thật là thiêng liêng, vô giá (…) không, không thể nào quên được cái tiếng Việt Nam hữu cơ, cái tiếng Việt Nam linh diệu ấy được”.(7)

“Hy sinh hẳn tiếng Việt Nam”, sao một người yêu nước lại có thể nẩy được một cái ý mang tội nặng với nước như thế, hở Trời?!

Tố Hữu có câu thơ “Phan Chu Trinh lạc lối trời Âu”.(8) Lòng cụ Phan không bao giờ lạc ra khỏi đất nước quê hương, nhưng trí óc của cụ thì có bị cái “trời Âu” nó làm cho hoang mang chí tử. Trong khi bôn ba rất lâu năm ở Tây phương, mà Nguyễn Ái Quốc trước sau cả lòng lẫn óc không hề “lạc”. Ngay sau khi lên làm Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Hồ Chí Minh quyết định lập tức đánh giặc dốt, cấp tốc dạy cho toàn dân biết đọc biết viết tiếng Việt.

*

Trong kháng chiến chống Pháp, Chủ tịch Hồ Chí Minh có lần phát biểu: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ cướp nước và lũ bán nước!”.(9)

Do đó dân tộc Việt Nam đặc biệt quý những người yêu nước. Chỉ nói riêng thời Pháp thuộc cho đến năm Phan Chu Trinh qua đời, bao nhiêu tên tuổi đã đi vào lòng dân, được mãi mãi ghi nhớ. Đám tang cụ Phan to hơn đám tang những nhà ái quốc khác không phải vì người Việt Nam quý cụ hơn những người kia. Sở dĩ nó to, chủ yếu vì ba lý do này. Thứ nhất, Phan Bội Châu mới bị giặc Pháp bắt. Danh sĩ thiết tha với nước và còn đang hoạt động giờ còn hết sức ít nên dân có ý trông mong nơi Phan Chu Trinh, nào ngờ hồi hương chưa được bao lâu cụ đã mất, khiến lòng dân thê thảm, trong cái khóc một người có chen bao nhiêu nước mắt rơi cho vận nước. Thứ hai, nhiều người Việt Nam muốn nhân cơ hội bày tỏ nhiệt tình ái quốc. Tức cái đám này vừa là một đám khóc vừa là một cuộc biểu tình có trật tự nhằm phản đối thực dân. Thứ ba, đám tang Phan Chu Trinh to là vì đã có điều kiện để tổ chức to. Có phải dân ta không muốn đi đám tang Phan Đình Phùng, Hoàng Hoa Thám hay Nguyễn Thái Học đâu, chẳng qua có đám đâu mà đi!

Trong điếu văn của Huỳnh Thúc Kháng có chỗ viết: “Tiên sinh thường nói rằng (…) nếu muốn cải cách thì cần liên lạc đoàn thể mới được. Tiếc (…) đồng chí với tiên sinh chẳng được mấy người. Vì vậy mà tấm lòng bị phân hóa ra uất ức, uất ức hóa nên đại bệnh (…) thương ôi!”. Đó, rõ ràng là quốc dân đã chủ yếu “thương ôi” một tấm lòng yêu nước chân thành bền bỉ, chứ đâu phải ủng hộ một sách lược cứu nước sai lầm cơ bản.

Cuối cùng, chắc chắn lời ghi đậm nét của Nguyễn Ái Quốc về đám tang Phan Chu Trinh là rất có hậu ý. Xin để ý rằng mấy dòng tường thuật này nằm trong một bản báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản đúng vào cái khoảng thời gian mà Nguyễn đang hết sức kêu gọi Quốc tế giúp đỡ giải phóng dân tộc Việt Nam.(10) Hẳn Nguyễn đã lợi dụng “thời cơ”, cố ý nhấn mạnh lòng yêu nước của dân mình để lời xin giúp thêm thuyết phục. Bởi Tây phương bấy giờ còn vô cùng lờ mờ về đất nước ta, Nguyễn không nhắc đến những lần chống giặc Tàu thuộc quá khứ xa xôi hay những cuộc khởi nghĩa chống giặc Pháp dù sao cũng đã nguội, mà chọn kể cái đám tang to còn nóng hổi của một người Việt Nam được Tây phương biết tới ít nhiều.

*

Ôn lại quãng lịch sử đen tối ấy, chợt nhớ lời trăn trối của Lương Văn Can: “Giữ hồn nước, rửa nhục nước”. Đó là hai việc nước cần làm nhất, thế mà có một người yêu nước lại đi chủ trương không đặt ưu tiên!!!

Tại sao Phan Chu Trinh sáng kiến ra cái “quốc gia chủ nghĩa” quái gở, đặt việc giành lại độc lập cho quốc gia bên dưới việc thực hiện một chủ nghĩa Tây?!(11)

Tại sao Phan Chu Trinh đặt tiếng Việt bên dưới tiếng Pháp?!

Ngoài hai lý do ngây thơ tột bực, lý luận viển vông, còn một lý do nữa: là Phan Chu Trinh đã không hiểu mấy về văn hóa Việt Nam!


Viết tháng 9-2015
Sửa gần đây nhất tháng 7-2020





_________
(1) Trần Dân Tiên, “Những mẩu chuyện về đời hoạt động của Hồ Chủ tịch”, nxb. Sự Thật, 1975.
(2) Xem chẳng hạn, trang
vi.wikipedia.org.
(3) Trong hồi ký
Tự phán, Phan Bội Châu kể: “Cụ căm giận chế độ quân chủ một phần vì cha cụ xưa đi theo Cần vương (...) nhưng sau vì có lỗi nên bị (...) xử tử”. Phan Bội Châu hẳn biết rõ chuyện này, vì “Cụ vào (...) thấy chúng tôi, chưa chào đã cười, tôi dậy bắt tay cụ, vui không thể nói được (...) Tôi với cụ ríu rít với nhau ở Quảng Đông hơn 10 ngày (...) tôi (...) qua Nhật Bản (...) cụ Tây Hồ cũng đi với tôi”. Sách lược cứu nước bất đồng, mà đối với nhau như thế, người xưa hay thật!
(4) Phan Bội Châu, sđd.
(5) Trong bài “Ông Phan Châu Trinh đối với chữ quốc ngữ”,
Nam Phong số 95, 5-1925.
(6) Huy Cận,
Hồi ký song đôi, tập 2, nxb. Hội Nhà Văn, 2003.
(7) Nguyễn Tuân, “Về tiếng ta”, đăng trên
Văn Học số 3, 1966, in lại trong Các nhà văn nói về văn, nxb. Tác Phẩm Mới, tập I, 1985.
(8) Trong bài thơ “Theo chân Bác”.
(9) Trong “Báo cáo chính trị” trình bày trong đại hội lần thứ hai của Đảng Lao Động Việt Nam họp tại Việt Bắc tháng 2 năm 1951.
(10) Xem bài “Hồ Chí Minh” trong
Cảm nghĩ miên man (2015, TT).
(11) Về dân chủ Tây phương, chúng tôi đã trình bày nhận định trong một số bài viết như “Trường kỳ cải thiện”, “Ảo tưởng và thách thức” v.v.