Thời Đông Sơn chưa có chùa, nhưng chắc chắn đã có sinh hoạt văn hóa. Ở đâu? Hẳn là ở nhà làng. Sau khi Phật giáo vào nước ta, sinh hoạt văn hóa dần chuyển từ nhà làng sang chùa. Rồi sau khi có đình (ra đời như thế nào?), sinh hoạt văn hóa lại dần chuyển từ chùa sang đình.

Đổi gì thì đổi, suốt hai mươi mấy thế kỷ, kiến trúc cộng đồng của ta không hề chịu thay cái góc mái “cong quớt” như đầu đao (là một đặc điểm Việt tộc mà có người tưởng là của Hoa tộc)!

(Thu Tứ)



Chu Quang Trứ, “Chùa và đình”



Ðình làng xuất hiện muộn (...) từ thế kỷ XV (...) Ngôi đình sớm nhất hiện còn là đình Thụy Phiêu (Hà Tây) dựng năm 1531 (...)

Chùa vốn có trước đình (...) Về sau, phần lớn các địa phương đã chuyển sinh hoạt văn hóa ở chùa sang đình


(Chu Quang Trứ,
Văn Hóa Việt Nam nhìn từ mỹ thuật, nxb. Mỹ Thuật, 2002, tập I. Nhan đề phần trích tạm đặt.)