Ðọc xong phát biểu của Nguyễn Tuân, có thấy nhẹ nhõm. Tưởng tượng “người đi tìm cái đẹp”, sau một đời xuôi ngược tìm, tuyên bố: “Tôi đã giải mã được cái đẹp, bí mật của nó đây...”! Tưởng tượng Nguyễn Tuân trịnh trọng “bật mí” Vang bóng một thời hay Chùa Ðàn: còn thất vọng nào hơn! Để ý, “bố tôi” hiển nhiên rất có tài trong việc sáng tạo ra một cành đào đẹp, thế mà..., thế nghĩa là không phải cứ hễ nghệ sĩ sáng tạo giỏi thì chắc chắn nhận thức hoàn toàn đúng về hoạt động sáng tạo của chính mình! Ai biết có bao nhiêu nghệ sĩ ưu tú khác cũng như “bố tôi”, “có mắc một chút bệnh giải thích”... “Một chút” không sao, nhưng trầm trọng là chí nguy cho nghệ thuật đấy. Bây giờ thời đại khoa học. Người người say sưa giải thích tất cả mọi cái, kể cả cái đẹp. Càng được nghiên cứu công phu, giải thích cặn kẽ, cái đẹp đích thực nó càng hiếm khi xuất hiện! Nhưng nhân loại khoa học có biết đâu.

(Thu Tứ)



Nguyễn Tuân, “Bệnh giải thích”



- Đào năm nay được mùa. Chợ nhan nhản toàn đào, giá lại hạ, nhà nghèo năm nay cũng có đào Tết. Thế mà đố có tìm ở Cống Chéo Hàng Lược được một cành nào như cành đào của bố anh. Tuyệt! Không chê vào đâu được. Năm nào cành đào của ông ấy cũng làm tôi mê mẩn, cũng làm tôi sửng sốt (...) Thôi, tôi về. Còn phải đến mấy nhà nữa mà mình thì thích cuốc bộ (...) Mai có khi tôi còn đến đây nữa. Để ngắm cành đào của bố anh!

Ngày hôm sau ông lại đến thật. Và đúng là chỉ để ngắm có một cành đào mà thôi.

(...)

Tôi (tức Vũ Thư Hiên) kể cho Nguyễn Tuân nghe cách bố tôi nhìn vẻ đẹp của cành đào. Ông tủm tỉm cười:

- Về đại thể, bố anh đúng. Nhưng ông ấy cũng có mắc một chút bệnh giải thích. Cái đẹp, theo tôi, là cái không giải thích được. Chỉ có thể cảm nhận được nó mà thôi. Bố anh cũng chẳng giải thích nổi tại sao ông đã cắt đi một cành con này mà không phải một cành con khác, tại sao ông giữ cành đua này mà lại bỏ cành đua kia, cái cành được để lại ấy gợi nên trong lòng ông cảm xúc gì (...)


(Trích Vũ Thư Hiên, “Sương xuân và hoa đào”, trong
Nguyễn Tuân - người đi tìm cái đẹp, nxb. Văn Học, VN, 1997, tr. 458, 463. Nhan đề phần trích tạm đặt.)