Thu Tứ




Bao giờ lại pháo




Về lễ hội ở Ðồng Kỵ (Bắc Ninh), thông tin Mạng của Tổng cục Du lịch Việt Nam viết sơ lược mấy dòng, đại khái nói hội làng xưa có tục rước pháo, nay chỉ rước mô hình quả pháo.

Ðọc, chưng hửng. Cả một cái sinh hoạt thật ly kỳ mình trông tận mắt cách nay chưa tới hai mươi năm mà bây giờ đã lu mờ đến thế sao...

*

Rước? Không phải rước “ông” đi dung dăng dung dẻ khắp làng cho vui đâu, mà rước ông ra chân đê, dựng ông lên, gia chủ hương đèn cúng vái ông cẩn thận, rồi châm ngòi cho ông tan xác.

“Pháo đùng” nổ to như bom, vì mỗi ông pháo dài hàng sáu bảy mét, đường kính đến hơn mét (nghe nói đã bé lại so với xưa kia!). Tính theo thời giá, mỗi tiếng bom ấy là một, đôi cây vàng vừa tan thành khói.

Trước khi châm đến “ông”, phải đốt hàng vài chục mét pháo con quấn trên giàn, gọi là pháo tràng.

Thi pháo rất tốn kém, nên dự thi cả làng mỗi năm chỉ độ ba bốn nhà. Pháo nhà nào được chấm nhất thì gia chủ được trai làng công kênh rước chạy quanh sân đình, gọi là “dô ông đám”.

Hội pháo đông đảo người xem, rùng rùng, à à từng đợt, vui đúng như Tết!

*

Trong một truyện ngắn, Ðỗ Chu tình cờ cho ta biết chút ít về chủ nhân của những cái pháo khổng lồ: “Làng người ta (...) rước cờ rước kiệu, còn làng tôi (...) đám đàn ông (...) hò nhau khiêng những quả pháo rõ to mang ra ngoài đồng đốt ầm ầm như súng thần công”. Ông không nêu tên làng, nhưng bảo “thuở ấy ông Gióng qua làng chúng tôi rồi leo lên núi Sơn, bay về trời”. Làng lại có sông Cầu chảy qua. Và nhất là: “khê khê, nằng nặng, khắp vùng không có tiếng nào khó nghe như tiếng làng tôi, chợt nghe là nhận ra ngay, chẳng trộn vào đâu được. Người ta kêu ối trời đất quỷ thần ơi, thì làng tôi mọi người lại kêu ới ểu ơi là ểu ơi, ế leo ơi”.(1) A, thứ thổ âm lạ lùng ấy ở Ðồng Kỵ năm 1993 còn nghe được rõ!

Ðỗ Chu lại kể những người thông thạo lịch sử bảo tổ tiên người “làng tôi” hoặc là dân Thanh Nghệ mò ra lập ấp hoặc là tù binh Chàm bị vua Lê vua Lý đày về đây khẩn hoang.

Không nghe ai nói dân Thanh Nghệ hay người Chàm có tục rước pháo. Vậy tục đã ra đời tại chỗ. Trong hoàn cảnh nào?

*

Mỗi lần nhớ lại cái ngày đi xem hội pháo Ðồng Kỵ năm “xưa”, ngay bên cái cảm tưởng hết sức ngạc nhiên về những quả pháo to nhất thế giới ấy, luôn còn có chút tiếc nuối về hai cái bóng nhỏ xíu.

- Chú ơi, mỗi kiểu bao tiền hở chú?

Hai con bé con mặc quần áo mới, lẵng nhẵng chạy theo hỏi chú “phó nhòm” lủng củng máy móc đang rảo bước về phía các ông đùng. Ngoái nhìn, thoáng chú ý hai cái mặt nhỏ thật xinh xắn, rồi tiếp tục xông pha.

- Chú không chụp lấy tiền.

Thì không, nhưng giá cứ ngừng lại mà bấm mấy kiểu để bốn cái con mắt trong trẻo hớn hở kia đỡ ngơ ngác...

Mới đây chứ mấy, thế mà các cháu hẳn đã thành mẹ cả rồi. Bao giờ mới lại dô ông đám, hở làng ta?


Viết năm 2007 hay 2008









_________
(1) Ðỗ Chu, “Một loài chim trên sóng”, trong
Truyện ngắn hay 1994, nxb. Văn Học, 1995.